Transactionele analyse (TA)

Transactionele analyse (TA) is de term die gebruikt wordt voor de persoonlijkheidstheorie en psychotherapeutische behandelmethode ontwikkeld door de Canadese psychiater Eric Berne in de jaren 50 van de twintigste eeuw. Hoewel Berne zijn theorie in eerste instantie ontwikkelde voor therapeutisch gebruik, zijn verschillende onderdelen benut in meer algemene trainingen, teamcoaching en bij organisatorische vraagstukken.

Voor werksituaties waarin agressie een rol kan spelen, zijn met name twee onderdelen van TA relevant:

• Egoposities
• De Dramadriehoek,

Egoposities

Transactionele analyse (TA) geeft een model om te begrijpen wat er gebeurt als mensen met elkaar communiceren. Elke actie roept een reactie op en die roept wéér een reactie op, tot het gesprek eindigt. Volgens het TA-model zijn er 3 ego-posities of “Ik-toestanden” van waaruit mensen communiceren en waartussen wordt gewisseld:

• Het kind is onder meer spontaan, nieuwsgierig, lief, aanhankelijk, onverantwoordelijk, eigenwijs, tegendraads, snel gekwetst, onderdanig en egoïstisch. Kind-gedrag is wat je nog doet, dat je als kind al deed. Het kind heeft twee kanten: het vrije (spontane) kind en het rebelse kind.

• De volwassene redeneert, verzamelt of geeft informatie, oordeelt niet en laat weinig emotie zien.

• De ouder zegt en doet dingen die hij/zij de eigen ouders heeft zien doen. De ouder heeft ook twee kanten: de voedende ouder (verzorgt, beschermt, voedt op, geeft complimenten) en de kritische ouder (bestraft, is dominant, trots en verwijtend, vraagt gehoorzaamheid en is overdreven kritisch).

Als iemand vanuit een bepaalde ik-toestand communiceert, reageert de ander daarop. Volgens de TA bepaalt de actie de reactie. Je kunt daar dus mee sturen in een gesprek, maar dat kan ook misgaan. Mensen kunnen vaak lang (en prettig) met elkaar in gesprek zijn als ze beiden vanuit dezelfde positie praten. Denk bijvoorbeeld aan Waldorf en Statler, de twee mopperende oude mannetjes uit de muppet-show. Ze kunnen het prima met elkaar vinden door continu vanuit de ouder te communiceren tegenover anderen. (als ze zo kritisch tegen elkaar zouden doen, zou er waarschijnlijk ruzie van komen).

Carnavallende volwassenen houden dat lang vol als ze maar vanuit hun kind  blijven handelen.

In het licht van agressietraining worden de egoposities van TA wel gebruikt om deelnemers te leren waar de risico´s en gebruiksmogelijkheden zitten:

• Door oudergedrag te laten zien, veroorzaak je bij de ander:
  • oudergedrag (O-O levert meestal ruzie op) òf
  • kindgedrag (O-K levert vaak slachtoffergedrag op)
• Volwassen gedrag lokt meestal volwassen gedrag uit (V-V levert een rustig rationeel gesprek op)
• Kindgedrag vraagt om:
  • Oudergedrag (vermanend of helpend) òf
  • Kindgedrag (K-K leidt misschien tot een leuk gesprekje, maar zelden tot een verstandige uitkomst)

Het is belangrijk om te weten dat je bij de ander een andere ik-toestand aan kunt spreken door zelf vanuit een andere ik-toestand te communiceren. Dus als je bijvoorbeeld iemand beschuldigend of boos toespreekt (Ouder) en die ander reageert ook met boosheid (ook Ouder), dan kun je dat doorbreken door een grapje te maken (Kind) en daarna weer serieus (maar rustig) te praten (Volwassene), waardoor je de V van de ander hoopt te activeren.

Dramadriehoek

In de dramadriehoek of Karpman-driehoek wordt ervan uit gegaan dat een mens tijdens transacties één (of meer) van drie rollen kan vervullen: de Aanklager, de Redder of het Slachtoffer. Het is een methode voor het analyseren van bijvoorbeeld discussies of meningsverschillen en dus bij uitstek geschikt voor metacommunicatie.